| Myszołów i Trzmielojad - jak nie pomylić ich w terenie? |
 |
 |
 |
| Wpisany przez Tomek Przybyliński |
| środa, 12 maja 2010 13:49 |
|
Myszołów i trzmielojad należą do najbardziej rozpowszechnionych ptaków szponiastych w naszym kraju. Ten pierwszy jest najliczniejszym lęgowym, przelotnym i zimującym skrzydlatym drapieżnikiem, a ten drugi, wbrew pozorom, nie jest w centralnej Polsce aż taki rzadki za jakiego uchodzi. Trzmielojady są czasami źle
oznaczane i brane za myszołowy co utwierdza wielu obserwatorów w przekonaniu, że na ich terenie ten owadożerny gatunek nie występuje. Dodatkowo ptaki te przebywają w Polsce stosunkowo krótko bo od przełomu kwietnia i maja do mniej więcej połowy września. Skutkuje to tym, że w sezonie nie ma zbyt wielu okazji, żebym się dokładnie przyjrzeć i opatrzeć z ich wyglądem.
Na początek warto wspomnieć...
Oznaczając oba gatunki w terenie warto wiedzieć o kilku problemach niekoniecznie poruszanych w popularnych przewodnikach terenowych. Myszołowy różnią się od trzmielojadów nie tylko wyglądem ale również zachowaniem i zwyczajami. Trzmielojady nie zawisają w locie trzepoczącym co jest typowe dla myszaków. Niezwykle rzadko też przesiadują na otwartej przestrzeni np. na słupkach, a większość czasu spędzają albo krążąc w poszukiwaniu gniazd owadów albo wypatrują ich siedząc dobrze ukryte na bocznej gałęzi drzew, również w środku lasu. Z mojego doświadczenia wynika, że najłatwiej spotkać trzmielojada w maju (wędrówka wiosenna), lipcu (szczyt aktywności przy wychowywaniu piskląt) i od końca sierpnia do września (wędrówka jesienna). Właściwie tylko późnym latem można u nas zobaczyć ptaki w szacie młodocianej, gdyż następny sezon po opuszczeniu gniazda spędzają one najczęściej na zimowiskach, a do Europy wracają zazwyczaj dopiero w 3 kalendarzowym roku życia, kiedy mają już upierzenie ptaków dorosłych.
Myszołowy widuje się praktycznie w każdym typie krajobrazu – od pól i łąk z pojedynczymi drzewami i kępami drzew po duże i zwarte kompleksy leśne. Trzmielojady wymagają przynajmniej średniej wielkości lasów, najczęściej liściastych lub chociaż mieszanych, graniczących z łąkami i innymi otwartymi terenami. Warto jeszcze wspomnieć, że ich liczebność, a właściwie sukces lęgowy jest w dosyć istotny sposób powiązany z pogodą. Mokre i deszczowe lato nie sprzyja zarówno dużej liczebności os, trzmieli i innych owadów, jak i polowaniu na nie. Wtedy sukces lęgowy jest niski a liczebność ptaków jesienią - z powodu niewielkiego udziału młodych - mała. Na koniec warto jeszcze wspomnieć, że oba gatunki występują w licznych odmianach barwnych. Trafiają się osobniki bardzo jasne, białawe od spodu, ale także ciemne, ze wszystkimi formami pośrednimi. Zarówno u trzmielojada jak i myszołowa zmienność ta dotyczy jednak przede wszystkim piór tułowia i pokryw, podczas gdy lotki i sterówki mają znacznie bardziej stały rysunek i koloryt co oczywiście ułatwia identyfikację. Trzmielojad Jizz Jest wielkości myszołowa, ale skrzydła ma nieco dłuższe, a trochę dłuższy i węższy ogon ma zaokrąglone rogi (widać to zwłaszcza w locie, gdy ogon jest rozpostarty). Kiedy krąży trzyma skrzydła płasko, a lotki pierwszorzędowe nie są zadarte do góry jak u myszołowa. Charakterystyczna jest smukła, kukułcza głowa. W locie aktywnym uderza skrzydłami spokojniej niż myszak. Samce wykonują niepowtarzalne loty tokowe z „klaskaniem” skrzydłami nad grzbietem. Najważniejsze cechy diagnostyczne Kluczowy w oznaczaniu trzmielojadów jest rysunek na lotkach i sterówkach. W przeciwieństwie do myszołowów prążki na lotkach są rzadziej rozmieszczone i jest ich mniej. Dokładnie analizując rysunek na lotkach można często rozpoznać płeć i wiek obserwowanego ptaka. Ptaki dorosłe mają na tylnej krawędzi skrzydeł wyraźny ciemny pasek, szeroki i dobrze widoczny zwłaszcza u samców. Dodatkowo u samców następne wyraźne prążki pojawiają się dopiero w nasadowej części lotek i jest ich niewiele, stąd lotki sprawiają wrażenie dojść jasnych. U samic prążków jest więcej i są one rozmieszczone bardziej równomiernie na lotkach. Ponadto niektóre samice mają raczej ciemnawe drugorzędówki. Podobnie ciemnawe są one u ptaków młodych, z tym że te ostatnie nie mają wyraźnego paska na końcu lotek, a prążkowanie jest jeszcze bardziej równomierne.
Dobrą cechą rozpoznawczą jest również rysunek na sterówkach. Generalnie na końcu mają one ciemny pasek, potem patrząc w kierunku nasady pióra kilka drobnych i trudno dostrzegalnych w terenie prążków, a następnie znowu 2 wyraźne, położone blisko siebie paski. Tu także rozkład, a zwłaszcza odległość między końcowym i dwoma następnymi paskami przydaje się do oznaczania płci i wieku (patrz rysunek). W tym miejscu warto jednak wspomnieć, że wg niektórych autorów ok. 20% dorosłych osobników wykazuje cechy pośrednie i nie da się w łatwy i oczywisty sposób określić ich płci. Pozostałe partie upierzenia trzmielojada są bardzo zmienne; spotyka się zarówno osobniki o tułowiu i pokrywach podskrzydłowych niemal zupełnie ciemno brązowych jak i takie o prawie całkowicie białych (z wszelkimi formami pośrednimi). Charakterystyczne są jednak owalne ciemne plamy w nadgarstkach (jasne myszołowy mają tam nierzadko tylko „przecinek”) oraz grube poprzeczne plamki/prążki na spodzie ciała (tułów i pokrywy podskrzydłowe) u średnio ciemnych i jaśniejszych ad. Młode jasne osobniki mogą mieć na spodzie także podłużne ciemne kreski/plamki. Na pokrywach podskrzydłowych najciemniejszych osobników najjaśniejszy jest pas dużych pokryw (na pokrywach ciemnych myszołowów najjaśniejsze są średnie pokrywy). Wierzch ciała trzmielojadów jest brązowy, u samców nierzadko z szarawym odcieniem. Samce mają ponadto szarawą głowę, podczas gdy u samic jest ona przeważnie brązowawa, a jasny kolor jeśli występuje ograniczony jest do okolic nasady dzioba. Ciemne młode osobniki również mają brązową głowę, natomiast u jasnych jest ona jaśniejsza, z charakterystyczną ciemną plamą dookoła oka („podbite oko”). Juvenalne trzmielojady mają nierzadko jaśniejsze pokrywy nadogonowe. Do oznaczania wieku przydaje się również kolor tęczówki i woskówki. U juv. oko jest ciemne, a woskówka żółta; u ad. oko jest żółte, a woskówka ciemna. 
Myszołów Jizz Myszołów to powszechnie znany, średniej wielkości raczej krępy drapieżnik. W porównaniu z trzmielojadem ma większą głowę, trochę krótszy, bardziej „kanciasty” ogon i nieco krótsze skrzydła. W czasie krążenia unosi je zazwyczaj lekko do góry, a lotki pierwszorzędowe są wyraźniej zadarte niż u trzmielojada. Myszołowy często przesiadują na otwartej przestrzeni na eksponowanych stanowiskach takich jak słupy, większe krzaki, ogrodzenia na łąkach, drzewa i nierzadko wprost na ziemi. Czasami podczas polowania zawisają w powietrzu w locie trzepoczącym czego nigdy nie robi trzmielojad. W skrajnych przypadkach mogą gniazdować nawet na pojedynczych drzewach wśród łąk. Najważniejsze cechy diagnostyczne Myszołowy, jak wspomniano we wstępie mogą występować w różnych odmianach barwnych jednak rysunek na lotkach i w pewnym stopniu również na sterówkach jest mniej więcej stały. W porównaniu z trzmielojadem prążkowanie lotek jest gęściejsze i bardziej równomierne. Jedynie zewnętrzne pierwszorzędówki są od spodu dosyć jasne (pomijając ciemne same „palce”) i tworzą białawe okno na spodzie przy końcu skrzydła. Dorosłe osobniki mają wyraźny, ciemny, szerokie i kontrastujący pas na końcach wszystkich lotek, podczas gdy u młodych (juv.) ptaków tylna krawędż skrzydła ma zazwyczaj nieostry i niekontrastowy rysunek, a szerszy pasek końcowy jeśli występuje to jest zazwyczaj rozmyty. Sterówki są także drobno i równomiernie prążkowane, a u ad. zakończone podobnie jak lotki szerokim i wyraźnym ciemnym paskiem. Tułów i pokrywy podskrzydłowe mogą być niemal białe jaki i bardzo ciemne. W nadgarstkach występują ciemne plamy, bądź -u jaśniejszych ptaków- tylko „przecinki”. Młode myszołowy mają na spodzie raczej podłużne kreski i plamki, podczas gdy dorosłe zazwyczaj poprzeczne drobne prążki. Zwłaszcza u tych ostatnich na piersi widać wyraźną jasną plamę w kształcie litery „U”, występującą nawet u najciemniejszych osobników. Z wierzchu myszołowy są dosyć jednolicie brązowe z wyjątkiem najjaśniejszych osobników, które mogą mieć jasniejszą głowę i pokrywy naskrzydłowe. Dodatkowo niektóre młode ptaki mają z wierzchu dosyć jasny panel na pierwszorzędówkach. Przy oznaczaniu wieku myszołowów pomocny jest kolor tęczówki i, jeśli to możliwe, warto na to zwrócić uwagę. Młode ptaki mają zdecydowanie jaśniejsze tęczówki, z bliska na ich tle widać wyraźnie ciemne źrenice. U ad. oczy są dużo ciemniejsze.
Młode myszołowy przechodzą pierzenie w drugim kalendarzowym roku życia i na jesieni tegoż roku mogą już wyglądać mniej więcej jak ptaki dorosłe. Czasami da się je odróżnić od zupełnie dorosłych osobników (ad.) po niewielkiej liczbie pozostawionych juvenalnych lotek i po wciąż jaśniejszym niż u ad oku. 
Bardzo dziekujemy Łukaszowi Kałębasiakowi, Grzegorzowi Kielnierowskiemu, Bogusławowi Kotlarzowi, Pawlowi Kozaneckiemu i Krzysztofowi Ostrowskiemu za przekazanie swietnych i niezbednych do tego textu zdjec ptakow. |
| Poprawiony: czwartek, 13 maja 2010 14:48 |